Crna Gora 21. maja obilježava 20 godina od obnove nezavisnosti.

Foto: arhiva, Kolektiv.me

Iako država planira trodnevni program povodom jubileja, dio crnogorskih opština i institucija nema u planu nikakve događaje.

Iz nevladinog Centra za građansko obrazovanje (CGO) ocjenjuju da taj proces prati nedostatak planiranja, koordinacije i transparentnosti.

Takav pristup, prema ocjeni CGO, upućuje na izostanak jedinstvenog institucionalnog pristupa obeležavanju jednog od ključnih državnih datuma.

Dio lokalnih vlasti bez plana za jubilej nezavisnosti
Analiza Centra za građansko obrazovanje (CGO) pokazuje da većina opština u Crnoj Gori ne planira obilježavanje dvadesetogodišnjice obnove nezavisnosti ili o tome nije obavijestila javnost. Izuzetak je opština Kolašin koja je izdvojila konkretna budžetska sredstva za obilježavanje jubileja.

Više opština, poput Tivta, Zete, Herceg Novog i Pljevalja, za CGO eksplicitno navodi da nemaju planove i budžet za ovu svrhu.

Predsjednici opština Herceg Novi i Pljevlja među prvima su javno saopštili da te opštine neće obilježavati Dan nezavisnosti 21. maja.

Predsjednik Opštine Herceg Novi Stevan Katić potvrdio je za RTCG da ta opština neće organizovati svečanost povodom Dana nezavisnosti, ali da to ne znači da opština sputava bilo koju instituciju ili pojedinca da organizuje proslavu.

Katić se pozvao na zakon, rekavši da je organizacija svečanosti za državne praznike obaveza državnih, a ne lokalnih institucija.

Predsjednik Opštine Pljevlja Dario Vraneš smatra da referendum održan 21. maja 2006. godine nije datum koji ujedinjuje, već da dijeli građane Crne Gore, te da u Pljevljima nema zainteresovanih za obeležavanje jubileja.

Radio Slobodna Evropa (RSE) je tražio komentar čelnika ovih opština, ali odgovor do objavljivanja teksta nije stigao.

Sara Čabarkapa iz Centra za građansko obrazovanje za RSE kaže da je Dan nezavisnosti državni praznik koji pripada svim građanima, te da predsjednici opština ne mogu proizvoljno odlučivati da ga ne obilježavaju.

- Odbijanje ljudi koji vode institucije i opštine da obilježe državni praznik, iako svi ti pojedinci iz budžeta te iste države primaju plate svakog mjeseca, samo podriva povjerenje građanstva u institucije na čijem su čelu takvi pojedinci - navodi ona.

Prema nalazima istraživanja Centra za građansko obrazovanje iz kraja 2024. godine, manje od dvije četvrtine građana Crne Gore vjeruje da institucije imaju integritet za borbu protiv korupcije, dok političarima vjeruje oko 24 odsto.

Istraživanje organizacije CEDEM godinu dana kasnije takođe ukazuje na opšti pad povjerenja građana u institucije.

Čabarkapa iz CGO dodaje da se Crna Gora nalazi u paradoksalnoj situaciji - da je dominantno vode oni koji su bili protiv toga da postane nezavisna država.

Navodi da istraživanja pokazuju da je danas podrška građana nezavisnoj Crnoj Gori stabilna i visoka, dok je broj onih koji žele zajednicu sa Srbijom veoma mali.

Krajem aprila 2026. crnogorski mediji prenijeli su rezultate istraživanja agencije Spektrum analitika, prema kojima bi, da je referendum održan te godine, više od 60 odsto građana glasalo za nezavisnost, a oko 15 odsto za zajedničku državu sa Srbijom, ali s nekom vrstom nezavisnosti.

Čabarkapa ocjenjuje i da pojedini političari 21. maj pogrešno predstavljaju kao datum nepravde prema Srbima u Crnoj Gori, navodeći da se na taj način "pokušavaju podrivati odnosi unutar države".

- Mladi koji danas studiraju rođeni su nakon referenduma ili su tada bili djeca. Oni nemaju iskustvo zajedničke države sa Srbijom i nezavisnu Crnu Goru doživljavaju kao jedinu prirodnu političku stvarnost. Zato ovakav odnos pojedinih političara može umanjiti značaj 21. maja među građanima - dodaje ona.

Crnogorsko zakonodavstvo nigdje eksplicitno ne nalaže opštinama da moraju obilježavati državne praznike, ali to ni ne zabranjuje.

Zakon o državnim i drugim praznicima Crne Gore ne propisuje ko je dužan da organizuje proslave povodom državnih praznika.

Ni Zakon o lokalnoj samoupravi ne uređuje pitanje da li opštine treba da obilježavaju državne praznike.

Šta Vlada planira 21. maja?
Odbor za organizaciju obilježavanja dvadesetogodišnjice obnove nezavisnosti usvojio je 13. marta Program obilježavanja državnog jubileja, koji je pripremilo Koordinaciono telo. Sjednicom je predsjedavao premijer Crne Gore Milojko Spajić.

Iz Vlade je saopšteno da je pri usvajanju tog programa istaknuta važnost koordinacije i međuinstitucionalne saradnje kako bi se osiguralo da, kako su naveli, jubilej bude obilježen na način dostojan najvažnijeg datuma u modernoj istoriji Crne Gore.

To je bilo prvo zasedanje tog odbora koji je formiran u decembru 2025. godine.

Sredinom marta Vlada je objavila plan obilježavanja dvadesetogodišnjice nezavisnosti Crne Gore.

Prema planu, ceremonijalni dio programa će se održati 20. maja na lokaciji "Plantaže 13. jul", a kulturno-zabavni program za građane biće održan 20, 21. i 22. maja u Podgorici "kako bi svi građani Crne Gore imali priliku da budu dio obilježavanja ovog značajnog jubileja".

Početkom maja Vlada je objavila više detalja o ovom programu, najavljujući nastupe domaćih muzičkih zvijezda, ali i besplatan koncert svjetski poznatog muzičara Rikija Martina, što je predstavila kao "poklon države svojim građanima".

Sara Čabarkapa iz Centra za građansko obrazovanje ukazuje na to da je cijeli proces pratio nedostatak koordinacije i transparentnosti.

- Dvadeset godina nezavisnosti moglo je biti obilježeno kao cjelogodišnji program koji bi otvorio dijalog o budućnosti države. Za to su, međutim, potrebni strategija i dugoročno planiranje, što ovoj vlasti očigledno nedostaje - navodi ona.

Ministarstvo kulture i medija nije odgovorilo na upite RSE o tome da li je postojao centralni plan i kako su podsticane kulturne institucije da učestvuju u obilježavanju jubileja.

Organizacija obilježavanja u rukama građana i civilnog sektora
Analiza CGO pokazuje, međutim, da postoje i primjeri opština i kulturnih i obrazovnih institucija koje su na vrijeme izdvojile novac i isplanirale obilježavanje jubileja. U CGO-u navode da ti primeri pokazuju da problem nije u kapacitetima, već u političkoj volji i odnosu prema državi i njenim simbolima.

Sara Čabarkapa ističe to što su u nekim opštinama, poput Herceg Novog i Pljevalja, organizaciju slavljenja dvadesetogodišnjice nezavisnosti na sebe preuzele neformalne grupe građana i organizacije civilnog društva.

To, prema njenom mišljenju, pokazuje da te opštine ne rade u interesu svih građana koje predstavljaju, ali takođe i koliko je 21. maj značajan datum građanima Crne Gore.

Crna Gora je nezavisnost prvi put dobila 1878. na Berlinskom kongresu, kao 27. suverena zemlja svijeta.

Međutim, uz saglasnost velikih sila, pripojena je Srbiji 1918. godine, nakon čega postaje dio Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Okončanjem Drugog svjetskog rata, Crna Gora je postala jedna od šest republika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

U vrijeme raspada Jugoslavije početkom devedesetih, Crna Gora je ostala u Saveznoj republici Jugoslaviji, dvočlanoj federaciji sa Srbijom, kasnije Državnoj zajednici Srbije i Crne Gore.

Kampanju za obnovu nezavisnosti 2006. predvodio je čelnik tada vladajuće Demokratske partije socijalista, Milo Đukanović.

S druge strane, protiv nezavisnosti su bile prosrpske partije okupljene u bloku za zajedničku državu sa Srbijom.

Za nezavisnost je na referendumu 2006. godine glasalo 55,5 odsto građana Crne Gore.

Nakon što je nezavisnost zvanično proglašena 3. juna, zemlja je ubrzo primljena u sve relevantne međunarodne organizacije poput Ujedinjenih nacija, Savjeta Evrope i OEBS-a.

Vlada vođena Milojkom Spajićem najavljuje da će Crna Gora 2028. godine stupiti i u Evropsku uniju, a da će tokom 2026. godine zatvoriti sva pregovaračka poglavlja.