Dan nezavisnosti Crne Gore, 21. maj, obilježen je svečano, kako i priliči jednom od najvažnijih datuma savremene crnogorske istorije. Međutim, upravo na dan državnog praznika, televizije Adria TV i Prva TV emitovale su propagandni film Referendum – priča o izmišljenoj slobodi, produkciju Centra za društvenu stabilnost iz Novog Sada, kojim se pokušava delegitimizovati referendum iz 2006. godine, osporiti crnogorska državnost i vrijeđati građani koji su podržali obnovu nezavisnosti. Emitovanje takvog sadržaja na 21. maj dodatno je otvorilo pitanje organizovanog medijskog i političkog djelovanja usmjerenog protiv crnogorskog identiteta, državnog dostojanstva i demokratski izražene volje građana, navodi se u analizi Digitalnog forenzičkog centra.

Foto: Centar za društvenu stabilnost, RTS/YouTube screenshot, Kabinet Predsjednika CG, Skupština Crne Gore (kolaž)

Analizu prenosimo u cjelosti

Dan nezavisnosti Crne Gore, 21. maj, obilježen je svečarski, kako i priliči jednom tako značajnom jubileju. Ali baš u tom trenutku, snamjerom da bace sjenku na taj događaj, Adria TV i Prva TV su emitovale propagandni film pod nazivom Referendum – priča o izmišljenoj slobodi, u produkciji Centra za društvenu stabilnost iz Novog Sada. Iako predstavljen kao dokumentarni sadržaj, film ne daje objektivan prikaz referenduma iz 2006. godine, već politički motivisan pokušaj revizije najvažnijeg događaja savremene crnogorske istorije. Njegova osnovna poruka usmjerena je na delegitimizaciju obnove nezavisnosti, osporavanje državnog subjektiviteta Crne Gore i vrijeđanje građana koji su podržali njeno pravo na samostalno odlučivanje. Posebno je problematično što je takav sadržaj emitovan upravo na dan državnog praznika, čime se simbolički dodatno pokušava umanjiti značaj 21. maja i dovesti u pitanje istorijska, politička i demokratska volja većine građana izražena na referendumu.

Film istovremeno ogoljava kontinuitet odnosa dijela političkih, medijskih i ideoloških centara iz Srbije prema Crnoj Gori u posljednje dvije decenije. Umjesto prihvatanja crnogorske nezavisnosti kao demokratske činjenice, taj odnos se zasniva na njenom stalnom osporavanju, predstavljanju Crne Gore kao vještačke ili privremene države i negiranju zasebnog crnogorskog identiteta. Dodatnu težinu slučaju daje činjenica da su u izradi i promociji takvog sadržaja učestvovali i prosrpski politički i medijski akteri iz Crne Gore. Na taj način se domaći medijski prostor koristi kao kanal za plasiranje narativa koji dolaze izvan Crne Gore, ali imaju direktne posljedice po unutrašnju društvenu koheziju, međunacionalne odnose i poštovanje državnih institucija.

Zbog toga ovaj slučaj ne može biti tretiran samo kao pitanje uređivačke politike jedne televizije ili slobode izražavanja. Riječ je o sadržaju koji, pod formom dokumentarnog filma, širi političku propagandu, ponižava crnogorsku državnost i vrijeđa građane Crne Gore.

Dokumentarni i igrani propagandni filmovi

Srbija predstavlja ilustrativan primjer u kojem se kinematografija sistemski koristi kao instrument državno podržane propagande, čime su filmska i televizijska produkcija direktno uključene u širenje partijskog-političkog  narativa.  Posebno je uočljiv trend intenzivnog rasta javnih ulaganja u audiovizuelnu industriju kroz značajno povećanje budžeta Filmskog centra Srbije, sistem subvencija za domaće i strane produkcije, kao i kroz direktno učešće državnih i paradržavnih aktera poput Telekoma Srbija i njegove produkcijske jedinice TS Media.

Srbija sve vidljivije koristi filmsku i televizijsku produkciju kao instrument meke moći, ali i kao oblik političke propagande usmjerene na oblikovanje kolektivnog pamćenja, identiteta i regionalne percepcije savremene istorije. Cilj takve filmske politike nije samo kulturna promocija, već proizvodnja narativa koji Srbiju i Srbe predstavljaju kao istorijski kontinuirane žrtve, moralno ispravne aktere ili heroje, dok se odgovornost za kontroverzne istorijske događaje relativizuje, prebacuje na druge ili potpuno izostavlja. Na taj način film postaje produžetak državne strateške komunikacije, posebno u temama koje se tiču Kosova, ratova devedesetih, Drugog svjetskog rata i kulturno-identitetskog nasljeđa.

Srpska kinematografija koristi istorijske i ratne narative od Drugog svjetskog rata (Heroji Halijarda, Đeneral, Dara iz Jasenovca), preko ’90-ih (Oluja, Tvrđava, Balkanska međa, Žetva), do pitanja kulturnog i istorijskog nasljeđa (Njegoš, Sveti Sava), kao instrumente meke moći i političke propagande.

Posebno važan segment predstavlja instrumentalizacija kulturnog i vjerskog nasljeđa. Projekti o Njegošu i najavljeni serijal o Svetom Savi ne djeluju samo kao kulturni ili obrazovni sadržaji, već kao sredstva identitetske integracije srpskog kulturnog prostora. U crnogorskom kontekstu takvi sadržaji, kroz istorijske i religijske simbole, potiskuju posebnost crnogorskog identiteta i Crnu Goru simbolički vezuju za srpski nacionalni i  okvir.

Centar za društvenu stabilnost: profil organizacije i politički kontekst djelovanja

Centar za društvenu stabilnost (CZDS) predstavlja tipičan primjer GONGO vladine-nevladine organizacije, kojom se kreira lažna slika da građani i civilno društvo podržavaju odluke ili poteze vlasti). Finansiranje i autorski rad organizacije je netransparentan, a  dokumentarni filmovi  nijesu produkcijski potpisani. Rad te organizacije je intenziviran  nakon masovnih protesta u Srbiji, a glavni cilj dokumentarnih uradaka i filmova je delegitimizacija studentskih protesta, slobodnih medija i opozicije.

Saradničku strukturu CZDS čine kadrovi iz javnih i lokalnih institucija Srbije. Najistaknutiji  su članovi vladajuće SNS iz Vojvodine. Nemanja Zavišić je potpredsjednik pokrajinske Skupštine a Nebojša Kuzmanović je direktor Arhiva Vojvodine. Tamara Davidović je zaposlena u Fondu za evropske poslove i razvoj AP Vojvodine. Aleksa Grubešić obavlja funkciju zamjenika pokrajinskog sekretara za socijalnu politiku, demografiju i ravnopravnost polova u Pokrajinskoj vladi AP Vojvodine. Srđan Graovac,  upravitelj Fondacije Svetozar Miletić, zaposlen je u Matici Srpskoj. Ognjen Karanović, direktor Centra, takođe je zaposlen u Matici Srpskoj.

Ključni narativi, dezinformacije i uvredljiv odnos prema Crnoj Gori i njenim građanima

Film Referendum – priča o izmišljenoj slobodi  utemeljen je na nekoliko jasno prepoznatljivih propagandnih narativa. Prvi i centralni jeste osporavanje legitimiteta referenduma iz 2006. godine. Referendum se u filmu ne tretira kao demokratski izraz volje građana, već kao rezultat političke manipulacije, separatizma i navodne izdaje zajedničke države.

Drugi ključni narativ jeste delegitimizacija crnogorske nezavisnosti, jer se u filmu obnova nezavisnosti ne predstavlja kao politički i demokratski proces, već kao čin odvajanja od porodice, vjere, tradicije i zajedničke istorije. U toj konstrukciji Crna Gora nije predstavljena kao država koja je obnovila svoj međunarodni subjektivitet, već kao prostor koji je navodno izveden iz prirodnog srpskog državnog i nacionalnog okvira. Time se referendum iz 2006. godine svodi na izdaju, a ne na legitimnu odluku građana. Film počinje tvrdnjom da nije riječ samo o referendumu, već o postepenom stvaranju novog i razaranju zajedničkog identiteta i izmišljenoj slobodi onih koji više nisu željeli da budu ono što jesu

Treći narativ odnosi se na predstavljanje Crnogoraca kao izmanipulisane, vještačke ili naknadno konstruisane nacije. U filmu se crnogorski identitet ne tretira kao legitimna istorijska, politička i kulturna činjenica, već kao proizvod inženjeringa, interesa i manipulacije. Time se ne osporava samo politička odluka iz 2006. godine, već i pravo građana Crne Gore da se nacionalno, kulturno i državno samoodrede. Takav pristup se uklapa u širi velikosrpski interpretativni okvir, u kojem se crnogorska nacija prikazuje kao odstupanje od izvornog identiteta, a crnogorska državnost kao privremena anomalija koju treba preispitivati, relativizovati ili poništiti.

Četvrti narativ jeste kriminalizacija crnogorske nezavisnosti i države. Film sugeriše da obnova nezavisnosti nije bila vođena demokratskom voljom građana, već interesima vlasti, novca, kontrole, šverca i kriminala. U tom smislu, Crna Gora se predstavlja kao kriminalna država, a nezavisnost kao projekat političko-kriminalnih elita, a ne kao rezultat legitimnog referendumskog procesa.

Posebno opasan segment filma jeste narativ o potrebi novog preispitivanja volje građana i mogućem institucionalnom povezivanju teritorija na kojima žive oni koji budućnost vide zajedno. Takva poruka izlazi izvan okvira istorijske interpretacije i ulazi u zonu političke prijetnje savremenom ustavnom poretku Crne Gore.

Film sadrži i uvrede na račun građana Crne Gore, posebno Cetinja, koje je već godinama meta negativnih kampanja i medijskih napada iz Srbije. U tom dijelu propagandni sadržaj prelazi iz političke manipulacije u otvoreno vrijeđanje lokalne zajednice, njenog istorijskog pamćenja i dostojanstva njenih građana. U filmu se na uvredljiv način govori o Cetinjanima i njihovim porodicama tokom Drugog svjetskog rata. To nije prvi put da se takvi narativi plasiraju. Zbog sličnih konstrukcija u septmberu 2022. godine Savjet Agencije za elektronske medije (SAEM) Crne Gore donio je odluku o zabrani emitovanja jutarnjeg programa televizije Pink u trajanju od šest mjeseci.

U crnogorskoj javnosti se dodatno problematizujei činjenica da su u filmu  učestvovali i politički akteri iz Crne Gore: Nebojša Medojević, Milan Knežević i Predrag Bulatović. Njihovo učešće daje legitimitet sadržaju koji dolazi iz propagandne infrastrukture iz Srbije, a koji je usmjeren protiv temelja crnogorske državnosti. To je još jedna od brojnih potvrda da se Srbija godinama oslanja na medijske i politčke aktere za  pojačavanje i prenošenje narativa i malignog uticaja unutar crnogorskog javnog prostora.

Reakcija nadležnih institucija i pitanje vlasništva medija

Zbog emitovanja  filma Referendum – priča o izmišljenoj slobodi  Agencija za audiovizuelne  i medijske usluge (AMU) je pokrenula postupke po službenoj dužnosti protiv domaćih emitera Adria TV i  Prva TV zbog postojanja elemenata govora mržnje, podsticanja nacionalne netrpeljivosti i diskriminacije, kao i sadržaja kojima se osporava legitimnost nacionalnog identiteta Crnogoraca i savremenog ustavnog uređenja države.

Savjet AMU je 25. maja donio odluku o privremenom ograničavanju prijema i reemitovanja cjelokupnog programa Informer TV na period od šest mjeseci. U obrazloženju je navedeno da je riječ o kontinuiranom emitovanju sadržaja kojima se vrijeđa dostojanstvo crnogorskog naroda, negira crnogorski nacionalni identitet, podstiču govor mržnje i diskriminacija, te vrijeđaju dostojanstvo građana i institucija Crne Gore

Odluka se uklapa u kontinuitet ranijih reakcija crnogorskog regulatora prema spornim sadržajima  plasiranim u medijima sa prostora Srbije. Još 2020. godine tadašnji Savjet Agencije za elektronske medije ograničio je reemitovanje emisije Novo jutro na TV Pink M na tri mjeseca zbog podsticanja mržnje, netrpeljivosti i diskriminacije prema pripadnicima crnogorske nacionalnosti. Iste godine ograničeno je i reemitovanje sadržaja Dobro jutro Srbijo, Ćirilica i Posle ručka na TV Happy, takođe zbog podsticanja mržnje, netrpeljivosti i diskriminacije prema Crnogorcima. Tokom 2022. godine regulator je ponovo reagovao, najprije prema TV Happy, kada je na šest mjeseci ograničeno reemitovanje emisija Dobro jutro Srbijo, Vikend jutro, Ćirilica i Posle ručka, a zatim i prema TV Pink i TV Pink Plus, kada je na šest mjeseci ograničeno reemitovanje emisije Novo jutro zbog ponovljenog kršenja Evropske konvencije o prekograničnoj televiziji. U februaru 2026. AMU je još jednom ograničila reemitovanje emisija Novo jutro i Novo jutro – Jutro sa dušom na TV Pink, uz obrazloženje da je riječ o kontinuiranom kršenju standarda i sadržajima dominantno usmjerenim protiv pripadnika crnogorskog naroda.

Stoga se najnoviji slučaj sa spornim filmom o referendumu ne može posmatrati samo kroz prizmu izolovanog programskog sadržaja. Riječ je o ponavljajućem obrascu u kojem se u medijskom prostoru Srbije, a sada i kroz domaće emitere u Crnoj Gori, plasiraju narativi koji osporavaju crnogorski identitet, relativizuju nezavisnost i normalizuju predstavu o Crnoj Gori kao nedovršenoj, vještačkoj ili nelegitimnoj državi.

To dodatno otvara pitanje vlasništva nad medijima u Crnoj Gori. Crnogorsko medijsko tržište je malo, ograničeno i ekonomski ranjivo. Procjene govore da ukupna vrijednost tržišta oglašavanja u Crnoj Gori iznosi između 11,7 i 12 miliona eura, dok se za TV oglašavanje navodi da je riječ o svega oko pet miliona eura godišnje. To ozbiljno dovodi u pitanje ekonomsku održivost većeg broja komercijalnih televizija bez dodatnih izvora finansiranja ili politički motivisanog kapitala. U takvom ambijentu, kupovina ili kontrola medija ne mora nužno biti vođena tržišnom logikom profita, već može imati funkciju političkog i ideološkog uticaja.

Upravo zato je važno posmatrati ulogu Adria TV i  Prva TV tog ugla. Vlasnička struktura Adria TV vezuje se za Adria Management Services d.o.o. sa 70 odsto i A Media Invest d.o.o. sa 30 odsto. Kada je riječ o Prva TV Crna Gora, ona je kupljena 2018. zajedno sa sestrinskom Prvom TV u Srbiji, preko kiparske kompanije Kopernikus Corporation LTD, čiji je vlasnik srpski biznismen Srđan Milovanović.

Evidentno je da emitovanje filma Referendum – priča o izmišljenoj slobodi na televizijama Adria i  Prva ima šire značenje od jedne uredničke odluke. Ono pokazuje kako mediji koji djeluju u Crnoj Gori funkcionišu kao produžetak političkih i ideoloških interesa iz Srbije, a ne kao akteri koji primarno štite javni interes građana Crne Gore. Time se potvrđuje ono na šta je DFC godinama ukazivao: da vlasništvo, finansijska zavisnost i uređivačka  politika dijela medija predstavljaju ključne kanale stranog uticaja, posebno ako se kroz njih sistematski plasiraju narativi koji osporavaju crnogorsku državnost, evropski kurs i građanski karakter društva. Sloboda izražavanja ne može biti paravan za organizovano vrijeđanje građana, negiranje nacionalnog identiteta i podrivanje ustavnog poretka države u kojoj ti mediji emituju program.

Nakon reakcije AMU, fokus dijela medijskih, političkih i pojedinih NVO aktera iz Srbije, kao i njima bliskih struktura u Crnoj Gori, planski je premješten sa sadržaja spornog filma na navodnu ugroženost slobode govora. Umjesto suočavanja sa činjenicom da film vrijeđa nacionalna osjećanja građana Crne Gore, osporava crnogorski identitet i delegitimiše nezavisnost, odluka regulatora predstavljena je kao cenzura, zabrana srpskih medija i dokaz navodne antisrpske politike u Crnoj Gori. Time se govor mržnje i politička propaganda pokušavaju zaštititi pod plaštom slobode izražavanja.

Takav pristup uklapa se u standardni narativ o ugroženosti srpstva u Crnoj Gori. Prema toj matrici, svaka institucionalna reakcija na velikosrpske narative, negiranje crnogorske državnosti ili vrijeđanje Crnogoraca predstavlja se kao napad na Srbe, Srbiju ili srpske medije. Na taj način se briše razlika između legitimne zaštite javnog interesa i navodne represije, dok se odgovornost za širenje uvredljivog i destabilizujućeg sadržaja prebacuje na crnogorske institucije.

Posebno je indikativna sinhronizovana reakcija medijskih, političkih i pojedinih NVO aktera iz Srbije, ali i njima bliskih subjekata u Crnoj Gori. Gotovo istovjetne poruke o progonu srpskih medija, gušenju slobode govora i antisrpskoj histeriji ukazuju na visok stepen koordinisanosti i potvrđuju da se ne radi o spontanoj odbrani medijskih sloboda, već o organizovanom pokušaju da se govor mržnje i delegitimizacija crnogorske državnosti predstave kao legitimno pravo na mišljenje.

Neophodna reakcija

Poruka kojom se završava film, da se dolazimo po svoje, kao i naknadne poruke na društvenim mrežama poput ćeraćemo se još, ne mogu se posmatrati kao provokativna medijska metafora, već kao direktne političke prijetnje miru, stabilnosti i ustavnom poretku Crne Gore. One jasno pokazuju da cilj ovakvog propagandnog sadržaja nije otvaranje debate o prošlosti, već održavanje permanentnog konflikta oko temelja crnogorske državnosti.

Zbog toga je reakcija nadležnih institucija neophodna. Agencija za audiovizuelne medijske usluge već je prepoznala elemente govora mržnje, nacionalne netrpeljivosti, diskriminacije i osporavanja crnogorskog nacionalnog identiteta, ali institucionalni odgovor ne smije ostati ograničen samo na regulatornu proceduru. Nadležne institucije dužne su da reaguju u skladu sa zakonskim ovlašćenjima, a najviši državni zvaničnici imaju obavezu da jasno saopšte da se organizovano unižavanje crnogorske nezavisnosti, državnog dostojanstva i demokratski izražene volje građana ne smije normalizovati niti predstavljati kao legitimna medijska interpretacija.

U suprotnom, ovakvi sadržaji će postepeno pomjerati granice prihvatljivog javnog govora. Ono što se danas predstavlja kao dokumentarni film ili sloboda mišljenja, sjutra može postati standardizovani obrazac medijskog djelovanja u kojem su govor mržnje, istorijski revizionizam i podrivanje državnosti prihvaćeni kao normalan dio javne debate. Crna Gora, kao država koja pretenduje da bude prva naredna članica Evropske unije, mora pokazati da ima institucionalni kapacitet da zaštiti demokratski poredak, dostojanstvo svojih građana i medijski prostor od stranog političkog uticaja, propagande i organizovanog širenja mržnje.