U Crnoj Gori je u periodu od 2015. do 2024. prosječno godišnje gorelo oko 15.700 hektara (ha) šuma, što je oko 1,1 odsto teritorije, dok je u 2025. opožareno čak oko 21.920 ha, što predstavlja oko 1,6 odsto teritorije.

 

Foto: MUP, arhiva 

To je konstatovano u Predlogu nacionalne strategije biodiverziteta 2026–2031, u kojoj je upozoreno da se Crna Gora suočava sa kontinuiranim gubitkom biodiverziteta, dok su požari jedna od pojava koje dodatno pojačavaju degradaciju ekosistema.

– Prema Global Forest Watch-u, od 2001. godine trajno je izgubljeno oko 4.400 ha šuma (oko 0,5 odsto šumskog fonda). Požari su zahvatali i zaštićena područja, uključujući NP Durmitor, NP Lovćen i NP Skadarsko jezero, pri čemu je u NP Lovćen postojala realna opasnost za stenoendemičnu vrstu lovćenski zvončić. U okviru prvog problema, direktni pritisci na biodiverzitet prepoznati su kroz gubitak i degradaciju staništa usljed prostornog razvoja, zagađenje voda i zemljišta, širenje unesenih stranih i invazivnih stranih vrsta, promjene u korišćenju zemljišta i poljoprivrednim praksama, kao i uticaje klimatskih promjena i ekstremnih događaja. Posljedice se ogledaju u gubitku, degradaciji i fragmentaciji rijetkih i ekološki značajnih staništa, smanjenju populacija konzervaciono značajnih vrsta, gubitku genetičkog diverziteta, poremećajima ekoloških interakcija i smanjenju agrobiodiverziteta – navodi se u predlogu strategije.

Dodatno, analiza satelitskih podataka Copernicus i Sentinel pokazuje da je u periodu 2021–2024. godine došlo do smanjenja šumskih površina za oko 587,1 km², što odgovara približno 9,39 miliona m³ drvne mase, dok je zvanično evidentirana sječa iznosila oko 2,12 miliona m³.

U predlogu strategije ukazano je da kontinuirani, pa i dvodecenijski trend opadanja biodiverziteta ogleda u gubitku i fragmentaciji staništa, smanjenju brojnosti i rasprostranjenosti vrsta, degradaciji ekosistema, kao i rastućoj ranjivosti prirodnih sistema na klimatske promjene i druge pritiske.

– Negativne promjene rezultat su kombinovanog djelovanja više faktora, među kojima se posebno izdvajaju promjene u korišćenju zemljišta, urbanizacija kao jedan od ključnih pritisaka, neodrživo korišćenje prirodnih resursa, zagađenje, klimatske promjene i širenje invazivnih vrsta – piše u strateškom dokumentu Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera.

Uprkos svim izazovima, Crna Gora i dalje raspolaže značajnim prirodnim resursima, pa se ubraja među zemlje sa izuzetno visokim stepenom diverziteta vrsta u evropskim i regionalnim okvirima.

– Posebnu vrijednost genetskog diverziteta čine endemične vrste. U Crnoj Gori su zabilježene 372 endemične vrste i podvrste biljaka. Visokoplaninski region Durmitora, sa kanjonskim dolinama Pive i Tare, predstavlja jedan od centara diverziteta balkanske endemične flore u Crnoj Gori, a znatnim brojem endema ističu se i Komovi, Lovćen, Orjen i Rumija. U Crnoj Gori je registrovano 40 stenoendemičnih vrsta i podvrsta biljaka – navodi se u predlogu strategije.

Zarasle livade i pašnjaci dovode do gubitka ekosistema

U predlogu Strategije biodiverziteta navodi se da je posebno izraženo zarastanje pašnjaka i livada u planinskim i brdsko-planinskim područjima sjevera, gdje napuštanje ekstenzivne ispaše i košenja uzrokuje promjene florističkog sastava i širenje drvenaste i invazivne vegetacije.

– Time se smanjuje reprezentativnost travnatih Natura 2000 staništa i dolazi do trajnog gubitka otvorenih i poluotvorenih ekosistema. Tokom terenskih istraživanja u okviru Natura 2000 projekta, zarastanje travnih ekosistema zabilježeno je u svim opštinama – navodi se u tom dokumentu.
Stare prirodne šume predstavljaju rezervoare autohtonog genetičkog materijala, a i dalje je prisutan veći broj autohtonih sorti žitarica (kukuruz, ječam, ovas, raž), krompira, pasulja i raštana, kao i različitih vrsta voća (vinova loza, smokva, šipak, šljiva, jabuka), a značajan je i agrobiodiverzitet autohtonih rasa životinja, uključujući ovce (pramenka, žuja, ljaba, soja), goveče buša, domaću balkansku kozu, crnogorskog brdskog konja i domaćeg balkanskog magarca.

Biljni svijet broji oko 3.600 vrsta vaskularnih biljaka, među kojima značajan udio čine balkanski i crnogorski endemi, a biološkom raznovrsnošću može se pohvaliti i fauna Crne Gore.

– U Crnoj Gori je zakonom zaštićeno 300 vrsta biljaka (vaskularne biljke, mahovine i paprati). Nacionalnim zakonodavstvom zaštićeno je i 455 vrsta životinja, kao i šest vrsta algi, jedna vrsta lišajeva i 111 vrsta gljiva. Pojedine zaštićene vrste više nijesu prisutne na teritoriji Crne Gore – predočeno je u predlogu strategije biodiverziteta, u kojoj je navedeno da uprkos velikom florističkom bogatstvu, Crna Gora još uvijek nema Crvenu listu flore.

Između ostalog, ukazano je da urbanizacija predstavlja jedan od najsnažnijih pritisaka na biodiverzitet, jer uzrokuje ireverzibilan gubitak prirodnih staništa.

Negativni uticaji izgradnje auto-puta i hidroenergetskih projekata

Fragmentacija staništa dodatno je pojačana razvojem saobraćajne i energetske infrastrukture, hidroenergetskim zahvatima i promjenama u korišćenju zemljišta.
– Posljedice uključuju prekidanje ekoloških koridora, izolaciju populacija i smanjenje genetske raznovrsnosti. Posebno izraženi uticaji zabilježeni su u slivu rijeke Tare, usljed izgradnje auto-puta Bar–Boljare, kao i u planinskim vodotocima zahvaćenim izgradnjom malih hidroelektrana, dok planirani veliki hidroenergetski projekti, poput Komarnice, predstavljaju dodatni rizik – ukazano je u predloženoj strategiji.

– Biljne vrste direktno su pogođene uništavanjem staništa tokom građevinskih aktivnosti, dok životinje gube prostor za ishranu, razmnožavanje i migraciju. Ilegalna i loše planirana urbanizacija prepoznata je kao jedan od vodećih antropogenih faktora ugrožavanja biodiverziteta. Najizraženiji pritisci evidentni su u primorskoj oblasti, gdje intenzivna izgradnja turističke infrastrukture dovodi do fragmentacije obalnih i morskih staništa, gubitka prirodne obale, degradacije dina i močvara. Negativni uticaji prisutni su i u planinskim i sjevernim djelovima zemlje, dok je ilegalna gradnja zabilježena i unutar zaštićenih područja, uključujući NP Durmitor, NP Biogradsku goru i NP Prokletije, kao i parkove prirode Pivu i Komove – navodi se u predloženom strateškom dokumentu.

I klimatske promjene djeluju kao multiplikator postojećih pritisaka, a od ranih devedesetih godina bilježi se porast učestalosti i intenziteta suša, poplava i toplotnih talasa.

– Utvrđeno je da 16 odsto stalnih manjih izvora povremeno presušuje, dok povećanje temperature i smanjen priliv slatke vode povećavaju salinitet u moru i mediteranskim močvarama – piše u strategiji.