Rijeka Finke u Australiji (ili Larapinta na jeziku starosjedilaca Arrernte) je najstarija poznata rijeka na svijetu koja i danas postoji. Vjeruje se da je starija od dinosaurusa.

Foto: YT screenshot/ Outback OffroadNT

Kao i brda i rijeke mogu da izgledaju staro, imaju životne cikluse kao i druge prirodne karakteristike. Svojim tokom ostavljaju krivudavi trag na pejzažu, prije nego što presuše i nestanu. Rijeka Finke starija je od dinosaurusa i po australskom tlu teče između 300 i 400 miliona godina.

Mreža potoka i kanala proteže se na više od 640 kilometara preko Sjeverne teritorije i Južne Australije. Zbog suve klime u centralnom dijelu australskog kontinenta rijeka teče samo povremeno, a veći dio godine postoji kao niz izolovanih vodotoka.

Geološka istraživanja i kombinacija geoloških zapisa, profila vremenskih uticaja i mjerenja radionuklida u okolnim sedimentima i stijenama omogućila su naučnicima da datiraju ovaj riječni sistem u period devona (419 miliona do 359 miliona) ili karbona (359 miliona do 299 miliona).

Starost rijeke dokazana je geološkom anomalijom

„Jedan od najjačih dokaza za drevnu starost ove rijeke je geološka anomalija koja se naziva poprečno-aksijalna drenža. Umjesto da rijeka teče paralelno sa stjenovitim strukturama, poput kvarcita, rijeka Finke presjeca ove čvrste mineralne formacije dok prolazi kroz planinske venca Makdonel u centralnoj Australiji“, rekao je Viktor Bejker, geomorfolog sa Univerziteta u Arizoni.

Voda uvijek ide najlakšim putem, što čini nelogičnim ovu rijeku koja teče uz tvrde stenske mase, a ne pored njih. Prisutnost i porijeklo ovog poprečnog aksijalnog drenžnog toka otkriva ključne detalje o istorijskom toku Finkea.

„Postoje neke sugestije da je postojao prethodni drenžni sistem koji je tekao dok se ovaj venac gradio. To se zove antecendencija – u osnovi, rijeka je bila tu prije nego što su se planine formirale, a kako se kora podiže, rijeka se smanjuje“, istakao je Bejker.

Planinski venac Makdonel (ili Tjoritja u Arrernteu) formiran je kao dio orogeneze Alis Springsa (tektonskog događaja stvaranja planina) koji se dogodio prije 300 do 400 miliona godina – što Finke čini starim kao i planine venca.

Kasniji dokazi potiču od erozije i vremenskih uticaja, koji generišu specifične hemijske profile. Ove informacije ukazuju na to kako i gdje je površina interagovala sa atmosferom i tokom vode tokom vremena.

Koristeći radioaktivne potpise određenih izotopa (elemenata sa različitim brojem neutrona u jezgrama), naučnici mogu da odrede starost ovih stijena. Pošto se radioaktivni izotopi raspadaju fiksnom brzinom, moguće je procijeniti kada su stijene nastale radeći unazad na osnovu relativnih proporcija različitih izotopa. Zajedno, ovi podaci stvaraju mapu puta za sklapanje istorije i evolucije rijeke Finke.

Ali rijeke se stalno mijenjaju, neke rastu iz godine u godinu, a druge potpuno presuše. Zašto je sistem Finkea opstao tako dugo?

„Rijeke mogu nestati ako ih preplavi masivan priliv sedimenta (npr. vulkanske erupcije) ili ako se topografija promijeni toliko dramatično da tekuća voda kreće novim tokom preko predjela (npr. napredovanje i povlačenje glečera)“, rekla je Elen Vol, geološkinja sa Državnog univerziteta Kolorado.

Pored toga, rijeke mogu prestati da teku zbog klimatskih promjena ili ljudske potrošnje vode. Dugotrajnost je podstakla tektonska stabilnost i nedostatak zaleđivanja tokom pleistocena (prije 2,6 miliona do 11.700 godina), istakao je Viktor Bejker.

U slučaju Finkea, Australija je bila neobično stabilan pejzaž veoma dugo. Smješten u središtu Australske ploče, kontinent praktično nije doživio značajnu tektonsku aktivnost u proteklih nekoliko stotina miliona godina, objasnio je Bejker. Shodno tome, sistem rijeke Finke je mogao da se razvija i širi gotovo neprekidno tokom većeg dijela svoje istorije.

Koliko će još teći rijeka Finke?

FOTOGRAFIJE RIJEKE FINKE POGLEDAJTE OVDJE

„Dugotrajne će vjerovatno nastaviti da postoje. Međutim, mnoge rijeke u suvim područjima, kao što je Finke, su u velikoj mjeri izmijenjene ljudskom aktivnošću i upotrebom njene vode. Vjerovatno će se potrebe za vodom povećati u budućnosti, jer globalna potrošnja vode nastavlja da raste, a globalno zagrijavanje čini mnoge suve regione još sušnijim“, rekla je Elen Vol, geološkinja sa Državnog univerziteta Kolorado.

Kako je istakao Viktor Bejker, geomorfolog sa Univerziteta u Arizoni, ako rijeka Finke ikada presuši, druga rijeka po starosti mogla bi da bude Nju River, koja ima oko 300 miliona godina i protiče kroz Virdžiniju, Zapadnu Virdžiniju i Sjevernu Karolinu.