Vazduh koji udišemo postao je jedno od ključnih pitanja javnog zdravlja u Crnoj Gori. Nova Strategija upravljanja kvalitetom vazduha za period 2026–2029. postavlja ambiciozan cilj – značajno smanjenje zagađenja i usklađivanje sa standardima Evropske unije, uz prepolovljen broj preuranjenih smrti povezanih sa zagađenjem do 2030. godine.

Foto: Ilustracija/ Pixabay

Podaci pokazuju da je problem ozbiljan. Prema Evropskoj agenciji za životnu sredinu, dok je prosjek u državama članicama EU 78 preuranjenih smrti na 100.000 stanovnika koje se mogu dovesti u vezu sa izloženošću PM2.5 česticama, u Crnoj Gori taj broj iznosi 182.

"Dok je prosjek za države članice EU 78 preuranjenih smrti koje se mogu pripisati izloženosti stanovništva prekomjernim koncentracijama suspendovanih čestica PM2.5 na 100,000 stanovnika, taj broj u Crnoj Gori je 182", navodi se u dokumentu.

Procjene Zajedničkog istraživačkog centra Evropske komisije ukazuju da zagađenje vazduha u gradovima Zapadnog Balkana izaziva troškove od oko 300 miliona eura godišnje.

Strategija predviđa smanjenje broja preuranjenih smrti koje se mogu pripisati zagađenju vazduha za 55 odsto, kao i smanjenje broja ekosistema u kojima zagađenje predstavlja prijetnju biodiverzitetu za 25 odsto.

"Ključni strateški ciljevi ovog dokumenta su: poboljšanje kvaliteta vazduha; dalje unapređenje praćenja i upravljanja kvalitetom vazduha. Primarni strateški cilj povezan je sa ciljevima EU iz paketa nultog zagađenja, odnosno ciljevima definisanim kao: poboljšanje kvaliteta vazduha čime će se postići smanjenje broja preuranjenih smrti koje se mogu pripisati zagađenju vazduha za 55 odsto; smanjenje broja ekosistema gdje zagađenje vazduha predstavlja prijetnju biodiverzitetu za 25 odsto", navedeno je u dokumentu.

Čak 96 odsto urbane populacije izloženo je koncentracijama PM2.5 čestica iznad nivoa koji preporučuje Svjetska zdravstvena organizacija.

"Upravo te sitne čestice najviše doprinose negativnom uticaju na zdravlje i povećanoj smrtnosti", navodi se u dokumentu.

Analiza pokazuje da najveći doprinos emisijama suspendovanih čestica dolazi iz domaćinstava, odnosno grijanja, koje je odgovorno za 84 odsto emisija PM2.5, 79 odsto emisija PM10 i 99 odsto sadržaja benzo(a)pirena.

Termoelektrana Pljevlja dominira kada je riječ o sumpor-dioksidu, sa udjelom od 99 odsto, dok je saobraćaj glavni izvor azotnih oksida, naročito u urbanim sredinama.

Razlike između regiona su izražene. Južna zona, odnosno primorje, uglavnom nema prekoračenja graničnih vrijednosti, dok sjeverna zona bilježi hronične probleme. U Pljevljima i Bijelom Polju koncentracije PM čestica i benzo(a)pirena redovno prelaze dozvoljene granice. Posebno je zabilježen incident iz decembra 2025. godine, kada je u Pljevljima došlo do velikog prekoračenja sumpor-dioksida nakon probnog puštanja Termoelektrane u rad bez ispravnog sistema za odsumporavanje.

Strategija predviđa toplifikaciju Pljevalja kroz izgradnju sistema daljinskog grijanja, subvencije za unapređenje energetske efikasnosti i zamjenu starih peći, potpunu operativnost sistema za odsumporavanje u Termoelektrani, kao i promociju električnih vozila i strože standarde pri uvozu polovnih automobila.

Prema rezultatima modelovanja, do 2029. godine očekuje se smanjenje broja dana sa prekoračenjem PM10 čestica u Pljevljima sa preko 100 na ispod 35 dana godišnje, smanjenje sezonskih koncentracija azotnih oksida u Podgorici i Nikšiću za 30 do 40 odsto, kao i smanjenje broja stanovnika izloženih lošem kvalitetu vazduha za više od 60 odsto u odnosu na 2005. godinu.

"Sprovođenje mjera iz ovog Programa takođe doprinosi i poboljšanju javnog zdravlja, kroz smanjenje broja slučajeva respiratornih i kardiovaskularnih oboljenja povezanih sa izloženošću PM2.5 i NOx. U cjelini, primjena WAM scenarija omogućava Crnoj Gori da do 2029. godine postigne djelimičnu usklađenost sa nacionalnim i EU graničnim vrijednostima kvaliteta vazduha, uz održiv trend poboljšanja i nakon 2030. godine", piše u dokumentu.

Kako se zaključuje, sprovođenje mjera ne predstavlja samo ekološki, već i zdravstveni i razvojni prioritet, te važan korak ka zdravijem životnom okruženju i održivom razvoju Crne Gore.