Podaci Uprave carina pokazuju da oružje iz skladišta VCG odlazi u susjedstvo. Crna Gora je u Srbiju, u protekle tri godine, izvezla raketne bacače 64 mm M80 “zolja” u vrijednosti od 1.288.680,40 eura i protivavionske topove 40 mm L70 “bofors” za 220.000 eura. Vojni analitičar Aleksandar Radić smatra da je dio sredstava izvezenih u Srbiju sasvim sigurno namijenjen za reeksport trećim kupcima, ali da se to ne vidi iz carinskih dokumenata.

Foto: Ilustracija/ Pixabay

Crna Gora je u Srbiju, u protekle tri godine, izvezla raketne bacače 64 mm M80 “zolja” u vrijednosti od 1.288.680,40 eura. Susjedima smo u ovom periodu, za 220.000 eura, prodali i protivavionske topove 40 mm L70 “bofors”, pokazuju podaci Uprave carina Crne Gore.

“Iz Crne Gore se ka Srbiji povlači stara oprema sa štoka Vojske Crne Gore. Radi se o razmjeni ‘staro za novo’”, objašnjava Aleksandar Radić, vojni analitičar.

“Bofors” L70 je automatski protivavionski top švedskog porijekla, razvijen nakon Drugog svjetskog rata kao modernija verzija čuvenog “boforsa” 40 mm. Oznaka L70 znači da je cijev duga 70 kalibara, što u praksi daje veću početnu brzinu i bolji domet u odnosu na stariji model. Top koristi municiju 40×365R i namijenjen je prvenstveno za kratkodometnu PVO - gađanje aviona i helikoptera, a u savremenim uslovima često se pominje i kao sredstvo protiv manjih i sporijih ciljeva, poput dronova. Brzina paljbe zavisi od varijante, ali se u literaturi najčešće navodi u rasponu od oko 240 do preko 300 granata u minuti. Iako je riječ o starijoj konstrukciji, sistem se decenijama zadržao u upotrebi u različitim kopnenim i brodskim verzijama, naročito kada je uparen sa savremenijim nišanskim uređajima i municijom.

“To je stari švedski top koji je u naoružanje JNA uveden krajem sedamdesetih, nabavke su tekle i osamdesetih. Bio je u sastavu Ratnog vazduhoplovstva, namijenjen odbrani aerodroma, i u sastavu Ratne mornarice. Tako su ti topovi ostali među tehnikom u Crnoj Gori, a Srbiji su oni interesantni jer je pokrenula proces modernizacije i pravi ‘PASARS’, samohodnu verziju tog topa, i očigledno je da su ambicije u proizvodnji u Srbiji veće nego što su rezerve, pa su iz Crne Gore povučeni viškovi”, objašnjava Radić.

Tajnoviti putevi naoružanja: Aleksandar Radićfoto: N1
“PASARS” nije “top” u užem smislu, nego samohodni/hibridni PVO sistem kratkog dometa na kamionskoj platformi, u kojem je glavno topovsko naoružanje 40 mm L70 “bofors”, uz dodatak raketa zemlja - vazduh.

Ovaj samohodni artiljerijsko-raketni PVO sistem služi za zaštitu kopnenih jedinica i objekata od ciljeva na malim visinama (avioni/helikopteri, a danas sve češće i UAV/dronovi). Odlikuje se brzom reakcijom i djelovanjem iz mjesta ili kratkih zaustavljanja (shoot-and-scoot) u dnevnim/noćnim uslovima.

Naoružan je topom 40 mm L70 “bofors”, a sistem je projektovan da koristi IC navođene rakete dometa do 12.000 metara.

Sistem je na oklopljenoj kamionskoj šasiji FAP 2026BS/AV 6×6, sa kupolom/naoružanjem na zadnjem dijelu vozila.

U javnim izvorima se navodi da je projekat razvijan u Vojnotehničkom institutu, a u proizvodnom lancu se pominju domaće firme, na primjer, Zastava TERVO, FAP, PPT namjenska, zavisno od serije i konfiguracije.

“PASARS” je u osnovi pokušaj da se postojeći 40 mm L70 bofors “podigne” u mobilni sistem uz rakete i senzore, da bi se dobila jeftinija i masovnija kratkodometna PVO za pratnju kopnenih snaga.

Javno dostupna, zvanična tržišna cijena “PASARS”-a (po komadu) praktično ne postoji. Srbija ga ne prodaje kroz transparentne cjenovnike, a ugovori, ako ih ima, uglavnom nijesu javni. Procjene u otvorenim izvorima kreću se od oko do 2 miliona eura, za jeftiniju, osnovnu varijantu, do oko 3-3,5 miliona eura za skuplju konfiguraciju, sa PVO raketama, na primjer “mistral”.

Prema dokumentu Uprave carina Crne Gore, iz Crne Gore u Srbiju je od 1. januara 2023. do 31. decembra 2025. izvezeno ručnih raketnih bacača 64 mm M80 “zolja”, u vrijednosti od 1.288.680,40 eura, i ručnih raketnih bacača 90 mm “osa” za 41.280 eura.

“Zolja” je jednokratni, prenosivi protivoklopni raketni bacač kalibra 64 mm, namijenjen pojedinačnom vojniku. Težak je oko 3 kilograma, teleskopskog je tijela, a projektil izlazi brzinom oko 190 m/s. Efikasni domet na stacionarni cilj je oko 220 metara, dok se maksimalni (balistički) domet navodi do oko 1.280 metara. Kao HEAT oružje, uobičajeno se navodi probojnost oko 300 milimetara RHA.

“Osa” je prenosivi višekratni protivoklopni bacač raketa kalibra 90 mm, težak oko 11,2 kilograma, efikasnog dometa na oko 350 metara (do 600 metara po većim, statičnim ciljevima), uz probojnost do 400 milimetara RHA.

Razlika, kako se navodi, je u tome da je “zolja” laka i brza “jedan hitac - gotovo”, dok je “osa” teža, punjiva i tipično jača, sa većim kalibrom i boljim dometom i probojnošću.

Aleksandar Radić smatra da je dio sredstava izvezenih u Srbiju sasvim sigurno namijenjen za reeksport trećim kupcima, ali da se to ne vidi iz carinskih dokumenata. Kao primjer navodi fugasnu avionsku bombu OFAB 250-270 M79 koja se takođe nalazi na spisku naoružanja izvezenog iz Crne Gore u Srbiju.

“To je sovjetska bomba. Izvjesna količina je stigla 1991. godine na Balkan preko Luke Bar. Te bombe mogu da se prodaju nekom trećem kupcu, ali se to ne vidi u zvaničnim izveštajima jer i Srbija i Crna Gora prijavljuju svoj izvoz Ujedinjenim nacijama i OEBS-u. To se odnosi samo na teško naoružanje i lako pješadijsko naoružanje, pa su avionske bombe u ‘vakuumu’ i ostaje nepoznato kome ide taj reeksport”.

Kada su u pitanju “zolje”, Radić nema dilemu.

“Ručni raketni bacači, kao što je ‘zolja’, su savim sigurno namijenjeni za reeksport. ‘Zolja’ je ranije odlazila raznim kupcima na Bliskom istoku preko firmi iz Srbije. Problem je kad ljudi gledaju linijski i kažu da je to samo između dvije države. Ne, mnogi poslovi se u Srbiji i Crnoj Gori odvijaju kroz brokering. Primjera radi, jedna firma iz Srbije, koja ima partnersku firmu u Crnoj Gori, uzme sredstva iz viškova Crne Gore, uveze ih u Srbiju i onda ih izvozi u treću zemlju”, ističe vojni analitičar.

U izvoznim spiskovima se pojavljuju i protivavionski topovi M55 A3.

“U Srbiji su ogromne zalihe tih topova, ali vjerovatno postoje treći kupci. Prije nekoliko godina imali smo situaciju da je Srbija izvezla takve topove Jermeniji. Mi ne znamo da li su ti topovi iz Srbije ili iz Crne Gore. Najverovatnije su iz Srbije, ali ovo navodim samo kao primjer”, ističe Radić.

Tipičan problem za balkanske zemlje su Ujedinjeni Arapski Emirati (UAE), objašnjava Radić.

“Svi žele da trguju sa Emiratima jer oni imaju velike potrebe i platežne mogućnosti, ali šta ako vam oni traže polovne ručne raketne bacače? Vama je jasno da njihova armija koja je visoko sofisticirana nema potrebu za sredstvima koje su nasljeđe JNA i koja su ostala u recimo u nekim skladištima u Nikšiću. Jasno je da je to za neki od pokreta koji oni podržavaju, ali i po crnogorskim i srpskim propisima naravno trebalo bi da se o tome vodi računa, da se pravi procjena gdje će ta sredstva na kraju da završe. Ipak, ne možete uvijek napraviti procjenu i tu imamo jednu “sivu zonu”. Onda neko u svijetu napiše da je izvezeno oružje iz Srbije ili Crne Gore. Dobro, jeste, ali vi ne znate kome će Emirati poslati oružje koje su recimo uvezli iz Crne Gore. Možda ga daju maršalu Haftaru koji drži istok Libije”, ističe Radić, naglašavajući da se mora praviti razlika između nekih količina koje se tako izvezu i hiljade i hiljade novih raketa koje se isporuče Ukrajini.

On ističe da je u Srbiji je od juna prošle godine na snazi jedan “neobičan mehanizam zabrane izvoza”.

“Neobičan jer je ta zabrana izrečena usmeno od strane predsjednika Vučića i ne postoje pravni akti po kojima to funkcioniše, ne postoji propis zašto je to tako. Problem je bio u navodnom reeksportu u Ukrajini. U Srbiji je nastao slom kompletne jedne industrijske grane sa hiljadama zaposlenih zato što je Srbija pokušala nemoguće - da izvozi u Ukrajinu i da ostane u prijateljskim odnosima sa Rusijom”, objašnjava Radić.

“Vijesti” su dokumentaciju od Uprave carina Crne Gore dobile koristeći aplikaciju MANS-a “Pitajte institucije”.

Ko se bavi prodajom oružja
Prodajom oružja u Crnoj Gori, kako je objavio BIRN, bave se kompanije Montenegro Defence Industry (MDI) iz Podgorice, Tara Aerospace iz Mojkovca i Poliex iz Berana.

Sve tri kompanije su bile većinski u državnom vlasništvu, a MDI i Poliex su privatizovane 2014. i 2015. godine, dok Vlada ima 12,5 posto vlasništva u kompaniji Tara Aerospace.