Na kvalitet našeg života klimatske promjene utiču mnogo više nego što mislimo. Te promjene primjetne su ne samo u ekstremnim vremenskim uslovima već i kroz hranu. Mnogi od najvažnijih usjeva čovječanstva, uključujući pšenicu, krompir i pasulj, sadrže manje vitamina i minerala nego prije jedne generacije.

 

Foto: Ilustracija/Pixabay

Nevidljivi krivac za pojavu ovakvih štetnih pojava je zagađenje ugljen-dioksidom. Rastuće koncentracije ugljenika u atmosferi, uglavnom prouzrokovane sagorijevanjem fosilnih goriva, proizvele su snažne promjene u načinu rasta biljaka, od povećanja sadržaja šećera do smanjenja esencijalnih hranljivih materija poput cinka.

Šta znači pojam epidemija „skrivene gladi“?

Stručnjaci navode da ih brine da će degradacija zaliha hrane na Zemlji imati za posljedicu nastanak epidemije skrivene gladi, u kojoj čak ni ljudi koji unose dovoljno kalorija neće dobijati hranljive materije potrebne za razvoj organizma.

„Ishrana koju danas jedemo ima manju nutritivnu gustinu od one koju su jeli naši djedovi i bake, čak i ako jedemo potpuno istu hranu“, rekla je profesorka Kristi Ebi, profesorka u Centru za zdravlje i globalnu životnu sredinu Univerziteta u Vašingtonu.

Ljudi u bogatim zemljama sa razvijenim zdravstvenim sistemima imaće više mogućnosti da se nose sa ovim promjenama, navode stručnjaci. Ali za najsiromašnije i najranjivije, posljedice bi mogle biti razorne.

Za najsiromašnije i najranjivije, posljedice bi mogle biti razorne.

U razgovoru za Vašington post, profesorka Ebi se osvrnula na holandsku studiju objavljenu u časopisu Global Change Biology. Tim istraživača ispitivao je nivoe hranljivih materija u 43 usjeva – od pirinča i soje do pšenice.

Analiza je pokazala da su hranljive materije poput proteina, gvožđa i cinka bile u prosjeku za 3,2 odsto niže u svim testiranim biljkama u poređenju sa podacima iz kasnih 1980-ih. Kada su istražili uzroke, utvrdili su da su za to odgovorni povišeni nivoi ugljen-dioksida u atmosferi.

Kako klima utiče na nutritivne vrijednosti usjeva

Zaključak studije iz 2018. godine jeste da bi do sredine vijeka ovaj fenomen mogao da dovede više od milijardu dodatnih žena i djece u rizik od anemije usljed nedostatka gvožđa, stanja koje može izazvati komplikacije u trudnoći, probleme u razvoju, pa čak i smrt. Oko dvije milijarde ljudi širom svijeta, koji već pate od nekog oblika nedostatka hranljivih materija, mogli bi da se suoče sa dodatnim pogoršanjem zdravlja.

Više šećera, manje minerala

Glavna autorka studije, Stere ter Har, upozorava da je milijarda ljudi već na ivici neuhranjenosti i da bi čak i nekoliko procenata manje hranljive hrane moglo da gurne milione u zdravstvenu krizu. Ona ističe da četvrtina svjetske populacije već ima anemiju.

Iako može djelovati kontraintuitivno da viši nivoi CO₂, koji biljke pretvaraju u šećere, dovode do niže hranljivosti biljaka, za to postoji objašnjenje.

Nutritivna vrijednost biljaka potiče od minerala koji se apsorbuju iz zemljišta. Problem je u tome što povišeni nivoi CO₂ podstiču brži rast biljaka, što dovodi do „razrjeđivanja“ minerala u njima.

Više CO₂ takođe znači da biljke rjeđe otvaraju svoje mikroskopske pore (stome), pa gube manje vode. Zbog toga im je potrebno manje vode iz zemljišta, a samim tim unose i manje minerala. Za biljke to znači veću efikasnost u korišćenju resursa, ali iz ljudske perspektive to ima visoku cijenu.

Nutritivna vrijednost hrane važna je za očuvanje dobrog zdravlja.

Tokom proteklih nekoliko godina, Ter Har i njene kolege radile su na formiranju baze podataka svih postojećih istraživanja o promjenama hranljivih materija povezanih sa porastom ugljen-dioksida. Analizirale su stotine studija, od laboratorijskih eksperimenata do globalnih analiza usjeva.

Tim je koristio prikupljene podatke da izračuna nutritivnu vrijednost svake kulture pri različitim nivoima CO₂ i da predvidi buduće promjene.

U prosjeku, utvrđeno je da su hranljive materije smanjene za oko 3,2 odsto u svim biljkama od kraja 1980-ih, kada je koncentracija ugljen-dioksida iznosila oko 350 dijelova na milion.

Istraživači i dalje pokušavaju da utvrde tačne uzroke ovih promjena.

Jedna od glavnih teorija povezana je sa tim što povećan ugljen-dioksid omogućava biljkama da proizvode više ugljenih hidrata, poput celuloze i skroba.

Oni koji se protive smanjenju emisija često ističu ovaj efekat, nazivajući ugljen-dioksid „hranom za biljke“. Međutim, bez odgovarajućeg povećanja unosa minerala, biljke ne mogu da proizvode više proteina i drugih hranljivih jedinjenja.

Rezultat je da usjevi mogu rasti brže i davati veće prinose, ali svaki zalogaj sadrži više šećera i manje hranljivih materija nego ranije.

Ovaj „efekat razrjeđivanja“ vjerovatno nije jedini faktor, smatra Luis Ziska, biolog sa Univerziteta Kolumbija.

Klimatske promjene takođe utiču na kretanje minerala u zemljištu, kao i na aktivnost mikroba, što dodatno umanjuje dostupnost hranljivih materija biljkama.

Rastuća prijetnja po ljudsko zdravlje

Više od polovine žena u reproduktivnom dobu u Nigeriji ima nizak nivo gvožđa. Međutim, mnoge to saznaju tek prilikom porođaja.

Prema nekim procjenama, više od polovine svjetske populacije ne unosi dovoljno vitamina i minerala.

Problem postaje očigledan kada dođe do gubitka krvi, što kod anemičnih žena može dovesti do nedostatka kiseonika u organima i ozbiljnih komplikacija.

Teško je precizno procijeniti koliki će uticaj emisije ugljenika imati na ove pojave, jer ne postoje potpuno tačni globalni podaci. Prema nekim procjenama, više od polovine svjetske populacije ne unosi dovoljno vitamina i minerala, dok druge procjene taj broj stavljaju na oko 30 odsto.

U svakom slučaju, posljedice su ozbiljne i mogu biti podjednako opasne kao i sam nedostatak hrane.