Pozivanje bivšeg premijera Zdravka Krivokapića na odluku Svetog arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve iz maja 2006. godine ponovo je u fokus javnosti vratilo dokument koji pokazuje da je SPC neposredno nakon obnove crnogorske nezavisnosti uspostavila poseban crkveni okvir pod nazivom Pravoslavna crkva u Crnoj Gori.

Foto: Kolektiv.me, arhiva

Riječ je o odluci AS br. 95/zap.208, koju je Sveti arhijerejski sabor SPC donio 26. maja 2006. godine, svega pet dana nakon referenduma na kojem je Crna Gora obnovila državnu nezavisnost. Saborom je tada predsjedavao patrijarh Pavle, dok je ključnu ulogu u njenom sprovođenju imao mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije Radović.

Dok se danas u javnosti često stvara utisak da SPC nikada nije prihvatala poseban institucionalni okvir u Crnoj Gori, dokument pokazuje da je upravo vrh Crkve te godine donio odluku kojom je formirana Pravoslavna crkva u Crnoj Gor, kao organizaciona cjelina unutar SPC.

Prema odluci Sabora, Pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori činile su Mitropolija crnogorsko-primorska, Eparhija budimljansko-nikšićka, kao i djelovi Mileševske i Zahumsko-hercegovačke eparhije koji se nalaze na teritoriji Crne Gore.

Istim aktom formiran je i Episkopski savjet Pravoslavne crkve u Crnoj Gori, kao zajedničko tijelo svih episkopa SPC u državi. Na njegovom čelu nalazio se Amfilohije, sa titulom arhiepiskopa cetinjskog i mitropolita crnogorsko-primorskog.

U dokumentu se navodi da se odluka donosi radi očuvanja jedinstva Crkve i istorijskog poretka, ali i uvažavanja činjenice da je Crna Gora „ponovo stekla svoju državnost“.

Odluka iz 2006. godine ponovo je dospjela u centar pažnje nakon što je predsjednik Srbije Aleksandar Vučić izjavio da je riječ o „triku“ i „operaciji na koju su mnogi nasjeli“.

Takva ocjena izazvala je polemike jer se ne radi o odluci koju je donijela neka politička struktura, već najviše zakonodavno tijelo SPC, kojim je predsjedavao patrijarh Pavle, dok je njen glavni zagovornik bio mitropolit Amfilohije.

Upravo zato Vučićeva tvrdnja da je riječ o „operaciji“ na koju su „mnogi nasjeli“ za dio javnosti predstavlja indirektnu kritiku crkvene politike koju su godinama gradili Amfilohije i patrijarh Pavle, a koju su podržavali i brojni episkopi SPC.

Porfirije ukinuo model uspostavljen 2006.

Poseban organizacioni okvir SPC u Crnoj Gori postojao je narednih petnaest godina.

Međutim, nakon smrti mitropolita Amfilohija i izbora patrijarha Porfirija Perića za poglavara SPC, uslijedio je zaokret.

Sveti arhijerejski sabor SPC je u maju 2021. godine ukinuo Episkopski savjet u Crnoj Gori, čime je praktično stavio van snage model uspostavljen odlukom iz 2006. godine.

Mitropolit Joanikije Mićović tada je saopštio da je Episkopski savjet ukinut jer nije bio predviđen Ustavom SPC.

Međutim, istovremeno je potvrdio da sličan model koordinacije episkopa nastavlja da funkcioniše u Hrvatskoj.

To je otvorilo pitanje zbog čega SPC zadržava regionalni model organizovanja u Hrvatskoj, dok je isti princip ukinut upravo u Crnoj Gori, gdje ga je uspostavio Sabor SPC pod predsjedavanjem patrijarha Pavla. Iz krugova blislim patrijarhau Porfiriju tvrdio se da je u pitanju zaustavljaj autonomaških tržni unutar MCP.

Ukidanjem Episkopskog savjeta počelo postepeno slabljenje posebnog položaja koji je Mitropolija crnogorsko-primorska imala tokom Amfilohijevog perioda.

Kulminacija tog procesa, prema ocjenama dijela javnosti i crkvenih krugova, uslijedila je nakon uspostavljanja još jednog mitropolita sa sjedištem u Crnoj Gori – mitropolita budimljansko-nikšićkog Metodija Ostojića.

Time je dodatno umanjen nekadašnji centralni položaj Mitropolije crnogorsko-primorske kao dominantnog crkvenog autoriteta u Crnoj Gori.

Zbog svega toga, rasprava o odluci iz 2006. godine danas prevazilazi pitanje crkvene administracije. Ona otvara pitanje zbog čega je SPC pet dana nakon referenduma formirala Pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori i zašto je model koji su uspostavili patrijarh Pavle i mitropolit Amfilohije ukinut upravo nakon njihove smrti i promjene vrha Crkve.