Britanski list Observer objavio je da bi premijer Ujedinjenog Kraljevstva Keir Starmer već u ponedjeljak mogao najaviti ostavku i odrediti vremenski okvir za povlačenje s dužnosti.

Foto: YouTube screenshot/10 Downing Street

Međutim, izvor iz britanske vlade rekao je za Reuters da Starmer nema namjeru odstupiti te da planira nastaviti voditi vladu.

Pritisak na poziciju Kira Stamera, koji traje već mjesecima, dodatno je porastao nakon što je njegov stranački rival Endi Bernam osvojio poslaničko mjesto koje mu omogućava da formalno izazove Stamera u trci za lidera Laburističke partije.

Bernam, bivši gradonačelnik Mančestera, pobijedio je na vanrednim izborima u izbornoj jedinici Mejkerfild na sjeverozapadu Engleske i time se vratio u britanski parlament. Osvojio je 54,8 odsto glasova, znatno više od predizbornih anketa, te ubjedljivo porazio glavnog protivkandidata, reformistu Roba Kenjona.

Vanrednim izborima prethodio je nesvakidašnji politički potez. Dosadašnji poslanik Džošua Sajmons, izabran na opštim izborima 2024. godine, podnio je ostavku na mandat u maju kako bi Bernamu omogućio ulazak u parlament i kandidaturu za lidera Laburističke partije.

Prema pravilima partije, kandidat za lidera mora biti član parlamenta, što je Bernamu kao gradonačelniku do tada onemogućavalo kandidaturu.

Težak pad laburista

Vanredni izbori održani su u sjenci ozbiljne političke krize koja je uslijedila nakon lokalnih izbora održanih 7. maja u Engleskoj, Škotskoj i Velsu.

Partija Reform UK osvojila je tada 1.451 odborničko mjesto i preuzela kontrolu nad 14 lokalnih vijeća širom Engleske. Istovremeno, laburisti su izgubili gotovo 1.500 odborničkih mjesta i kontrolu nad 35 vijeća.

Prema projekciji BBC-ja, podrška laburistima pala je na svega 20 odsto, gotovo dvostruko manje nego na opštim izborima 2024. godine, čime su se izjednačili sa konzervativcima.

Reformisti su osvojili i vijeće grofovije Eseks, koje su konzervativci kontrolisali četvrt vijeka, te ostvarili značajan prodor u tradicionalna laburistička uporišta poput Sanderlenda, Gejtsheda i Vejkfilda.

U Velsu je Laburistička partija prvi put od osnivanja tamošnjeg parlamenta 1999. godine pala na treće mjesto.

Stamer pod sve većim pritiskom

Nezadovoljstvo unutar partije dodatno je poraslo kada je Ves Striting 14. maja podnio ostavku na mjesto ministra zdravlja, navodeći da više nema povjerenja u Stamerovo vođstvo.

Do sredine maja više od 97 laburističkih poslanika javno je pozvalo premijera da podnese ostavku ili objavi plan svog odlaska.

Bernam je nakon pobjede u Mejkerfildu jasno poručio da želi promjene.

„Svi znaju da ova politika ne funkcioniše. Svi osjećaju da zemlja nije tamo gdje bi trebalo da bude. Ovo bi mogla biti prekretnica“, rekao je u pobjedničkom govoru.

Laburističkim poslanicima uputio je i upozorenje:

„Ovo je posljednja prilika za promjenu. To sam čuo na stotinama kućnih pragova tokom kampanje. Moramo to čuti, reagovati i ispraviti stvari. Drugih šansi neće biti.“

Bernam se založio za ekonomiju „koja radi za sve, a ne za privilegovanu manjinu“, te pozvao na novu politiku zasnovanu na jedinstvu i nadi, umjesto podjela kakve, prema njegovim riječima, dominiraju američkom politikom.

Stamer mu je nakon pobjede čestitao, nazvavši rezultat „sjajnom pobjedom“ i dokazom da se politički zamah okreće protiv Najdžela Faraža i njegove partije.

Istovremeno je poručio da će, ukoliko dođe do unutarpartijskih izbora, učestvovati u trci za lidera.

„Ako bude izbora, kandidovaću se. Neću od toga bježati“, rekao je Stamer.

Mogući novi kandidati

Za formalno pokretanje izbora za lidera Laburističke partije potrebno je prikupiti podršku najmanje 81 poslanika, odnosno 20 odsto poslaničkog kluba.

Prema podacima portala LabourList, sredinom maja 159 poslanika podržavalo je Stamera, 98 ih je tražilo njegov odlazak, dok se 146 nije javno izjasnilo.

Britanski mediji navode da Bernamov povratak u parlament mijenja političku dinamiku jer sada može direktno lobirati među poslanicima za podršku kandidaturi.

Pored njega, kandidaturu je najavio i Ves Striting, dok se kao moguća kandidatkinja pominje i Anđela Rejner, bivša zamjenica premijera koja je podnijela ostavku u septembru 2025. godine nakon kontroverzi vezanih za poreske obaveze.

Rejner navodno uživa podršku sindikata i tradicionalne baze Laburističke partije.

Reform UK mijenja političku scenu

Najdžel Faraž priznao je da je razočaran rezultatom svoje partije u Mejkerfildu, ocijenivši da su birači glasali prvenstveno s ciljem da oslabe Stamera.

Politički analitičari smatraju da se u britanskoj politici događa dublja promjena. Ugledni politolog Džon Kertis izjavio je za BBC da je Reform UK postigao istorijski uspjeh jer je duže od bilo koje treće partije u modernoj britanskoj istoriji uspio da zadrži vodeću poziciju u nacionalnim anketama.

Dio analitičara smatra da je Stamer pogriješio pokušavajući da zaustavi rast reformista tvrđim stavovima o migracijama, čime je izgubio dio progresivnih birača koji su podršku preusmjerili prema zelenima i Liberalnim demokratama.

Bernam bi već u ponedjeljak trebalo da položi zakletvu kao poslanik, nakon čega može formalno pokrenuti proces izbora za novog lidera partije.

Konsultantska kuća Eurasia Group procijenila je da je vjerovatnoća Stamerovog odlaska s čela vlade tokom ove godine porasla na 80 odsto, pri čemu kao najizgledniji scenario vide pritisak poslanika za održavanje unutarpartijskih izbora do septembra.

Redovni parlamentarni izbori u Ujedinjenom Kraljevstvu moraju biti raspisani najkasnije do avgusta 2029. godine.