Više od deset studenata i pripadnika opozicije u Srbiji bilo je na meti špijunskog softvera od početka godine, u najvećem do sada dokumentovanom talasu takvog nadzora u ovoj istočnoevropskoj zemlji, piše Fajnenšal tajms (FT)

Foto: Ilustracija/Pixabay.com 

U najmanje jednom slučaju, čiju su autentičnost potvrdili stručnjaci za digitalne istrage u Kanadi, telefon jednog studentskog aktiviste zaražen je na daljinu špijunskim softverom Pegasus, koji je razvila izraelska kompanija NSO. U drugom slučaju, softver za nadzor domaće proizvodnje, poznat kao NoviSpy, navodno je instaliran na uređaj osobe dok se ona nalazila u policijskom pritvoru.

Najnovija otkrića o korišćenju špijunskog softvera protiv opozicionih ličnosti i aktivista u Srbiji pojavila su se u trenutku kada se predsjednik Aleksandar Vučić priprema za parlamentarne izbore u oktobru, koji će se održati u veoma napetoj atmosferi i na kojima se očekuje da će snažan studentski pokret predstavljati najveću prijetnju vlasti vladajuće stranke, piše FT.

Novinari, aktivisti i pripadnici civilnog društva i ranije su bili mete tehnologija za nadzor, ali novi slučajevi predstavljaju najrasprostranjeniju do sada identifikovanu upotrebu špijunskog softvera u Srbiji, prema navodima srpske SHARE fondacije, koja je ove godine dokumentovala 14 slučajeva.

U 12 slučajeva, mete su kontaktirale SHARE nakon što su u avgustu dobile upozorenja kompanije Apple da su njihovi iPhone telefoni kompromitovani.

Citizen Lab iz Toronta, koji je do sada analizirao jedan od tih slučajeva, saopštio je da je uređaj zaražen Pegasusom korišćenjem takozvanog „zero-click“ bezbjednosnog propusta u Appleovom iMessageu, što znači da je špijunski softver instaliran bez potrebe da meta klikne na neki link ili preduzme bilo kakvu drugu radnju. Citizen Lab je dodao da se vjeruje da je Apple najnovijim ažuriranjima softvera otklonio taj bezbjednosni propust. Preostalih 11 slučajeva i dalje se analizira.

Kada se jednom instalira, NSO-ov Pegasus uspijeva da zaobiđe gotovo svu enkripciju na savremenim pametnim telefonima tako što klijentima prenosi kopiju sadržaja telefona, uključujući aplikacije za razmjenu poruka kao što su Signal i WhatsApp.

Ti klijenti plaćaju desetine miliona dolara za ovu tehnologiju, koja je korišćena za nadzor političara, aktivista i novinara u desetinama zemalja, uključujući Hatidžu Džengiz, vjerenicu ubijenog saudijskog novinara Džamala Kašogija.

Za vrijeme administracije Džoa Bajdena, američko Ministarstvo trgovine stavilo je NSO na crnu listu i zabranilo američkim kompanijama poslovanje sa tom firmom, nakon što je njen špijunski softver pronađen na telefonima zaposlenih u američkoj ambasadi u istočnoj Africi.

„Ovaj novi talas Appleovih upozorenja o prijetnjama pokazuje da je mirni prodemokratski pokret u Srbiji agresivno izložen napadima komercijalnim špijunskim softverom uoči ključnih izbornih ciklusa 2026. godine“, rekao je Džon Skot-Rejlton iz Citizen Laba.

Predsjednica Narodne skupštine Ana Brnabić, bliska saveznica Vučića, rekla je za FT da tvrdnje studenata smatra „smiješnim… potpunom besmislicom“ i ocijenila da je riječ o pokušaju da se predstojeći izbori predstave kao neregularni.

Od kompanije NSO zatražen je komentar.

Ognjen Rašić, 21-godišnji student komunikologije na Univerzitetu u Nišu, dobio je Appleovo upozorenje 13. avgusta. Za FT je rekao da je „čudan osjećaj“ znati da je neko koristio špijunski softver vrijedan više miliona dolara kako bi izvukao informacije iz njegovog telefona.

Rašić, član studentskog protestnog pokreta, sumnja da iza napada špijunskim softverom stoji srpska vlast i da je bio meta zbog svog angažovanja u posmatranju izbora i kampanji za lokalne izbore u martu.

„Plaše se zato što je, prema nezavisnim istraživanjima, studentski pokret najuticajnija politička snaga u Srbiji i to ih zastrašuje“, rekao je Rašić.

Prema SHARE fondaciji, u još dva slučaja za kompromitovanje uređaja sa operativnim sistemom Android korišćen je srpski softver NoviSpy.

Javnost je za NoviSpy prvi put saznala iz izvještaja organizacije Amnesty International iz 2024. godine, u kojem je Srbija opisana kao „digitalni zatvor“. NoviSpy mora fizički da se instalira na uređaj, ali nakon toga može neprekidno da prikuplja podatke, kao i da se koristi za daljinsko uključivanje mikrofona ili kamere telefona.

Jedna od žrtava rekla je za FT da je primijetila da se njen telefon čudno ponaša nakon što ju je policija nezakonito zadržala nekoliko sati uoči martovskih izbora. Pošto je primijetila da se uređaj veoma brzo prazni i da simbol baterije izgleda drugačije, osoba je kontaktirala SHARE, koji je pomogao da se potvrdi prisustvo NoviSpy softvera u operativnom sistemu. Osoba je zatražila da ostane anonimna iz bezbjednosnih razloga.

Druga žrtva je, prema navodima SHARE fondacije, posumnjala da joj je telefon kompromitovan nakon što je jedan poznati novinar u televizijskoj emisiji uživo govorio o privatnim porukama sa njenog telefona.

„Znate da mi pratimo njihove zatvorene WhatsApp i Viber grupe. Kako smo uspjeli, to vam nećemo reći“, kaže glavni i odgovorni urednik provladinog Informera Dragan J. Vučićević na video-snimku koji je FT imao na uvid.

Predsjednik Vučić, osnivač i dugogodišnji lider vladajuće Srpske napredne stranke, postepeno je učvršćivao kontrolu nad zemljom, najprije kao predsjednik vladajuće stranke od 2012. godine, zatim kao premijer od 2014, a potom kao predsjednik Srbije od 2017. godine.

Studentski pokret nastao je iz masovnih protesta koji su zahvatili zemlju nakon što se urušila nadstrešnica željezničke stanice u Novom Sadu, kada je poginulo 16 ljudi.

Miloš Damnjanović, analitičar konsultantske kuće BIRN u Beogradu — čiji su pojedini saradnici takođe bili mete Pegasusa — rekao je da je jasno da studentski pokret predstavlja daleko najveći izazov za vladajuću stranku.

„Nemamo pouzdane podatke istraživanja javnog mnjenja, ali čini se da su studenti izjednačeni sa Vučićem. Oni su najveći opozicioni blok, dok se ostatak opozicije bori za opstanak“, rekao je Damnjanović.