Svake godine u septembru ponavlja se isto pitanje – kada tačno počinje jesen, šta zapravo predstavlja ravnodnevnica i zbog čega se početak jeseni vezuje za 23. septembar, dok se za druga godišnja doba često navodi 21. dan u mjesecu?

Foto: Ilustracija/Pixabay.com 

Dok astronomi početak jeseni određuju veoma precizno, na osnovu položaja Sunca, meteorolozi koriste jednostavniji sistem koji im omogućava lakše vođenje i upoređivanje statističkih i klimatskih podataka.

Zbog toga meteorološka jesen počinje 1. septembra i traje do 30. novembra. Ovakva podjela zasniva se na punim kalendarskim mjesecima – septembru, oktobru i novembru, što meteorolozima olakšava praćenje i poređenje klimatskih podataka.

Astronomska jesen, međutim, počinje 22. ili 23. septembra, a završava se 21. ili 22. decembra. Njen početak određuje precizan astronomski trenutak jesenje ravnodnevice, odnosno trenutak kada Sunce na nebeskoj sferi prelazi nebeski ekvator.

Ove godine astronomska jesen na sjevernoj Zemljinoj polulopti počinje u utorak, 23. septembra. U tom trenutku Sunce na nebeskoj sferi prelazi nebeski ekvator krećući se sa sjevera prema jugu. Na dan ravnodnevice Sunce izlazi tačno na istoku, a zalazi tačno na zapadu. Dan i noć tada na cijeloj planeti traju približno jednako – oko 12 sati.

Šta je ravnodnevnica ili ekvinocij?

Naziv ekvinocij potiče od latinskih riječi aequus, što znači jednak, i nox, što znači noć, dok je riječ ravnodnevnica nastala kao prevod tog pojma.

Zemljina osa rotacije nagnuta je za približno 23,5 stepeni u odnosu na ravan njene putanje oko Sunca. Upravo zbog tog nagiba tokom godine sjeverna ili južna polulopta dobijaju više Sunčeve svjetlosti.

Dva puta godišnje, međutim – u proljeće i jesen – Zemlja se na svojoj putanji nalazi u položaju u kojem njena osa nije nagnuta ni prema Suncu ni od njega. Sunčevi zraci tada padaju pod pravim uglom na Zemljin ekvator, pa obje polulopte dobijaju jednaku količinu svjetlosti.

Iako naziv ravnodnevnica navodi na zaključak da dan i noć tog dana traju tačno po 12 sati, to zapravo nije sasvim tako. Zbog atmosferske refrakcije, odnosno prelamanja svjetlosti u Zemljinoj atmosferi, kao i načina na koji se definiše izlazak Sunca, dan na datum ekvinocija traje nekoliko minuta duže od noći.

Zašto jesen počinje 23. septembra?

Iako se često smatra da sva godišnja doba počinju 21. dana određenog mjeseca, astronomski datumi nijesu tako fiksni. Na njih utiču kalendar, dužina Zemljine godine i način na koji se naša planeta kreće oko Sunca.

Zemljina godina, prije svega, ne traje tačno 365 dana. Zemlji je za jedan obilazak oko Sunca potrebno približno 365 dana, pet sati, 48 minuta i 45 sekundi. Kalendar taj višak od skoro šest sati godišnje nadoknađuje prestupnom godinom, kada se februaru dodaje 29. dan.

Zbog toga se precizan trenutak ravnodnevice iz godine u godinu pomjera za približno šest sati, dok ga prestupna godina ponovo pomjera za oko 24 sata u suprotnom smjeru.

Na datum početka godišnjih doba utiče i činjenica da Zemljina putanja oko Sunca nije savršen krug, već elipsa. Prema Keplerovim zakonima, Zemlja se brže kreće kada se nalazi bliže Suncu, što se događa u januaru, a sporije kada je od njega udaljenija, kao što je slučaj u julu.

Zbog toga ni godišnja doba na sjevernoj polulopti ne traju podjednako. Ljeto, na primjer, traje nešto duže od zime, a ova razlika utiče i na datume astronomskih početaka godišnjih doba.

Ni jesenja ravnodnevnica na sjevernoj polulopti ne pada svake godine 23. septembra. U zavisnosti od kalendarskog ciklusa i prestupnih godina, jesen najčešće počinje 22. ili 23. septembra, dok u izuzetno rijetkim slučajevima može početi i 21. ili 24. septembra. Do kraja 21. vijeka, međutim, početak jeseni sve češće će padati 22. septembra.

Takođe, ni druga godišnja doba ne počinju uvijek 21. dana u mjesecu. Ljetnji solsticij često nastupa 20. ili 21. juna, proljećna ravnodnevnica u savremeno doba najčešće pada 20. marta, dok zimski solsticij može nastupiti 21. ili 22. decembra.