Možda ste već čuli da se Zemljini magnetni polovi ne poklapaju uvijek sa pravim Sjevernim i Južnim polom planete. Međutim, i te geografske tačke nisu nepomične.

Foto: Ilustracija/Pixabay.com 

Zemljini geografski polovi mogli bi da prolaze kroz velika pomjeranja u relativno kratkim geološkim periodima, umjesto da se pomjeraju isključivo sporo i postepeno. Prema studiji objavljenoj 1. oktobra u časopisu Science, naučnici su identifikovali četiri velika događaja takozvanog pravog lutanja polova tokom posljednjih 320 miliona godina.

Zemljina kora, zajedno sa gornjim dijelovima čvrstog omotača, čini spoljašnji sloj planete koji se kreće preko dubljih, sporije deformišućih stijena. Promjene u raspodjeli mase unutar Zemlje mogu da poremete ravnotežu njene rotacije, uzrokujući pomjeranje spoljašnjih slojeva u odnosu na osu rotacije i jezgro planete. Ovaj fenomen poznat je kao pravo lutanje polova.

Treba ga razlikovati od kretanja tektonskih ploča, kao i od promjena položaja ose rotacije u prostoru. Kod pravog lutanja polova, čvrsti spoljašnji dio Zemlje mijenja orijentaciju u odnosu na osu rotacije, pa se geografski polovi pomjeraju u odnosu na površinu planete.

„Na osnovu satelitskih mjerenja znamo da se to događa i danas, brzinom od oko deset centimetara godišnje, uglavnom zbog topljenja ledenih kapa“, rekao je vodeći autor studije Metju Domajer, geofizičar sa Univerziteta u Oslu u Norveškoj, za časopis Scientific American.

Kako su naučnici otkrili drevna pomjeranja?

+Proučavanje ovog fenomena u dalekoj prošlosti predstavlja veliki izazov. Kretanje tektonskih ploča može da ostavi tragove koji se pogrešno protumače kao posljedica pravog lutanja polova. Zbog toga su ranija istraživanja davala različite rezultate, a naučnici nijesu imali jasan odgovor na pitanje da li se velika pomjeranja događaju postepeno ili u povremenim, intenzivnijim epizodama.

Domajer i njegove kolege primijenili su drugačiji pristup: analizirali su drevne promjene nivoa mora i raspored područja koja su tokom geološke prošlosti bila potopljena ili izložena vazduhu.

Zemlja nije savršena kugla. Zbog rotacije, njen oblik je blago spljošten na polovima, a proširen oko ekvatora. Kada dođe do pravog lutanja polova, ovaj ispupčeni pojas mijenja položaj u odnosu na kontinente i okeane. Posljedica mogu biti promjene relativnog nivoa mora, zbog kojih pojedini djelovi kopna tonu ispod morske površine, dok se druga područja izdižu i ostaju iznad vode.

Istraživači su u tim promjenama tražili specifičan obrazac koji podsjeća na detelinu sa četiri lista. Prema njihovom tumačenju, takav raspored teško je objasniti drugim geološkim procesima.

Koristeći kompjuterske simulacije promjena nivoa mora tokom posljednjih 320 miliona godina, naučnici su izdvojili četiri perioda u kojima su se pojavili tragovi velikih pomjeranja.

Četiri perioda velikih pomjeranja

Istraživanje ukazuje na četiri moguća događaja pravog lutanja polova:

Prije 20 do 30 miliona godina – na prelazu iz oligocena u miocen.

Prije 90 do 100 miliona godina – tokom srednje krede.

Prije 140 do 150 miliona godina – od kasne jure do rane krede.

Prije 190 do 200 miliona godina – tokom rane jure.

Ovi vremenski periodi ukazuju na to da pravo lutanje polova možda nije uvijek bilo postepeno i ravnomjerno, već da su se veće promjene dešavale u određenim fazama Zemljine geološke istorije.

Kakve veze pomjeranje polova ima sa klimom?
Naučnici su ranije razmatrali mogućnost da je pravo lutanje polova doprinijelo klimatskim promjenama, uključujući i događaje povezane sa početkom ledenog doba prije oko 3,2 miliona godina.

Nova studija dodatno ukazuje na to da bi pomjeranje polova trebalo uzeti u obzir prilikom proučavanja drevnih promjena nivoa mora, ali i dugoročnih promjena u životnoj sredini.

Promjene u položaju kontinenata u odnosu na ekvator i polove mogle bi da utiču na raspodjelu sunčevog zračenja, okeanske struje i klimatske obrasce. Takvi procesi potencijalno bi mogli da promijene uslove života i utiču na ekosisteme, mada konkretne posljedice svakog od identifikovanih događaja tek treba detaljnije istražiti.

„Ovo je veoma uzbudljiv napredak koji nam pomaže da povežemo procese duboko unutar Zemlje sa dugoročnim promjenama klime i nivoa mora na planeti“, rekao je Sabin Zahirović, geonaučnik sa Univerziteta u Sidneju, koji nije učestvovao u istraživanju, za New Scientist.

Naučnici još traže odgovore

Iako rezultati pružaju novi uvid u ponašanje Zemlje tokom daleke prošlosti, ostaju važna pitanja. Istraživači još ne znaju sa sigurnošću koji procesi pokreću velike epizode pravog lutanja polova, koliko su one trajale niti kolika su bila ukupna pomjeranja geografskih polova.

„Pokušaj da shvatimo zašto su se ovi događaji dogodili baš u tim periodima bio bi sljedeći logičan korak“, rekao je Domajer za Scientific American.

Buduća istraživanja mogla bi da pomognu naučnicima da bolje razumiju povezanost procesa u dubini Zemlje sa promjenama nivoa mora, klimatskim oscilacijama i razvojem života tokom geološke istorije.