U Nacionalnoj strategiji razvoja zdravstva za period 2023-2027. godine navodi se da se, uprkos naporima posljednjih godina da se unaprijedi mentalno zdravlje i dobrobiti u zemlji, Crna Gora i dalje suočava s mnogim izazovima povezanim s lošim stanjem mentalnog zdravlja u opštoj populaciji, kao i visokom učestalošću mentalnih poremećaja među djecom i mladima.

Foto: Ilustracija/Pixabay

Realizacija Strategije zaštite i unapređenja mentalnog zdravlja u Crnoj Gori 2019-2023. na niskom je nivou i bez značajnih efekata na unapređenje mentalnog zdravlja, ocijenili su revizori Državne revizorske institucije (DRI).

Zaštita i unapređenje mentalnog zdravlja su u fokusu posljednjih mjeseci - od pozitivne činjenice da su konačno nakon nekoliko decenija pacijenti i medicinski radnici iz trošnih montažnih baraka prešli u savremenu kliniku do one porazne - da su nakon ponovljenog masovnog zločina iz neformalne grupe „Kamo śutra?“ Vladi upućeni zahtjevi o poboljšanje institucionalnog pristupa brizi o mentalnom zdravlju.

I pored zločina, te višegodišnjeg talasa nasilja (vršnjačkog, rodnog, porodičnog i svakog drugog) koji se događaju u državi i podataka da je Crna Gora među prvima u Evropi po broju samoubistava, i da taj neslavni rekord drži godinama, institucije koje kreiraju i izvršavaju zdravstvene politike očigledno ostaju inertne. Da je briga o građanima zanemarena, jer institucije nijesu dovoljno sistemski uvezane, govori i podatak da su u registru pedofila 103 osobe, ali da se niko nikada nije obratio za pomoć niti poslat na tretman ili terapiju od strane pravosudnih ili policijskih organa.

Da je ambivalentan odnos prema mentalnom zdravlju građana, potvrđuje i izvještaj DRI o realizaciji Strategije zaštite i unapređenja mentalnog zdravlja u Crnoj Gori 2019-2023.

Kolegijum DRI u sastavu dr Branislav Radulović i Nikola N. Kovačević pokazao je da nije ostvaren napredak u ostvarivanju operativnih ciljeva u oblasti unapređenja mentalnog zdravlja, odnosno da proces sprovođenja aktivnosti nije bio efikasan.

Nalazi revizora

DRI je utvrdila da je realizacija aktivnosti predviđenih Strategijom zaštite i unapređenja mentalnog zdravlja na niskom nivou, odnosno da je realizovano svega 15 odsto aktivnosti u odnosu na visok procenat nerealizovanih aktivnosti od 76 odsto i devet odsto djelimično realizovanih.

- Aktivnosti, koje su ocijenjene kao realizovane, nijesu imale značajni efekat na unapređenje mentalnog zdravlja – navodi se u izvještaju DRI.

Prema izvještaju DRI, uglavnom su realizovane aktivnosti saradnje sa medijima, djelimična edukacija novinara i zaposlenih u školama...

Revizija je sprovedena s ciljem da se ispita da li su aktivnosti predviđene Strategijom realizovane na efikasan i efektivan način, odnosno da li su nadležni organi, Ministarstvo zdravlja i Institut za javno zdravlje Crne Gore preduzeli mjere.

Iz DRI navode da je ključni razlog za nizak stepen realizacije nedostatak odgovornosti za sprovođenje zadataka i praćenja implementacije, odnosno eventualnog preduzimanja korektivnih mjera za prevazilaženje identifikovanih slabosti tokom sprovođenja Strategije.

- Kontinuirano praćenje i procjena rezultata moraju postati ključni mehanizmi za pravovremeno prilagođavanje strateškog dokumenta u skladu s promjenama u okruženju i operativnim potrebama – jedna je od preporuka revizora.

DRI je izdala ukupno 15 preporuka Ministarstvu zdravlja i Institutu za javno zdravlje, a oni su dužni da do 18. marta dostave plan aktivnosti na realizaciji preporuka i izvještaj o realizaciji preporuka do 18. septembra 2025. godine.

- Imajući u vidu značaj zaštite i unapređenja mentalnog zdravlja u Crnoj Gori, DRI će upoznati Odbor za zdravstvo, rad i socijalno staranje Skupštine sa rezultatima i preporukama predmetne revizije, a sve u cilju unapređenja sprovođenja budućih strategija u oblasti mentalnog zdravlja – poručili su revizori.

U Strategiji zaštite i unapređenja mentalnog zdravlja u Crnoj Gori 2019-2023. navedeno je da je to jedan od prioriteta politika zdravstva u Crnoj Gori. Tom strategijom su bila definisana pitanja promocije važnosti mentalnog zdravlja i prevencije mentalnih poremećaja, sa naglaskom na ranjive grupe. Strategija je predviđala i da se uspostavi razvoj pristupačne, sigurne i efektivne službe zaštite mentalnog zdravlja, u skladu sa potrebama zajednice. Stvaranje uslova da ljudska prava osoba sa problemima mentalnog zdravlja budu u potpunosti zaštićena i da im bude osigurana mogućnost da ostvare najbolji mogući kvalitet života, uz smanjenje stigme i diskriminacije, bio je jedan od ciljeva strategije.

Ipak, u Nacionalnoj strategiji razvoja zdravstva za period 2023-2027. godine navodi se da se, uprkos naporima posljednjih godina da se unaprijedi mentalno zdravlje i dobrobiti u zemlji, Crna Gora i dalje suočava s mnogim izazovima povezanim s lošim stanjem mentalnog zdravlja u opštoj populaciji, kao i visokom učestalošću mentalnih poremećaja među djecom i mladima.

Prema ocjenama Nacionalne strategije, crnogorski sistem mentalnog zdravlja i dalje karakterišu fragmentacija i slaba integracija zdravstvenih i socijalnih usluga; nedostatak promotivnih i preventivnih aktivnosti; nedovoljni kapaciteti za ranu dijagnostiku, liječenje i rehabilitaciju; slabi kapaciteti prikupljanja podataka za praćenje statusa mentalnog zdravlja i ishoda potrebnih za generisanje dokaza za usmjeravanje kliničkog odlučivanja i politike; nedostatak ljudskih resursa; nepostojanje kontinuirane medicinske edukacije i ažuriranih smjernica za stručnjake; kao i pretjerana koncentracija njege unutar bolnica, uz male mogućnosti da ljudi pristupe liječenju u ustanovama u okviru zajednice ili primarne zdravstvene zaštite...

Za period od 2019. do 2023. godine, za koji važi Strategija, izmijenila su se četiri ministra zdravlja - Kenan Hrapović, Jelena Borovinić-Bojović, Dragoslav Šćekić i Vojislav Šimun.

Foto: Ilustracija/Pixabay

Što nije ispunjeno

Radno tijelo za praćenje sprovođenja Strategije nije formirano i nije uspostavljena odgovarajuća koordinacija između organa, niti su nadležni za sprovođenje Strategije jednom godišnje sačinjavali izvještaje o realizaciji.

Nije izrađen program doedukacije za psihologe i pedagoge osnovnih i srednjih škola, u oblasti ranog prepoznavanja i intervencije kod poremećaja mentalnog zdravlja.

Nije sproveden program doedukacije za psihologe i pedagoge osnovnih i srednjih škola u oblasti ranog prepoznavanja kod poremećaja mentalnog zdravlja

Prema mišljenju DRI, nije realizovano ni uspostavljanje telefonske linije za pomoć u krizi za djecu i mlade. Ministarstvo zdravlja je aktivnost ocijenilo kao djelimično realizovanu, na način da je Ministarstvo rada i socijalnog staranja u saradnji sa Unicefom uspostavilo telefonsku liniju. Međutim, nema podataka o broju jedinstvenih korisnika i broju upućenih poziva, koji su definisani kao indikatori rezultata za ovu aktivnost.

Nije bilo ni implementacije programa skrininga alkoholizma u primarnoj zdravstvenoj zaštiti. Na osnovu odgovora dostavljenih od strane domova zdravlja -centara za mentalno zdravlje, program skrininga alkoholizma je implementiran u DZ Nikšić, za period 2019-2023. Broj pacijenata je tri.

Djelimično je realizovano jačanje kadrovskih kapaciteta za tretman djece i adolescenata kroz očekivani završetak tri specijalizacije iz oblasti dječje psihijatrije i raspisivanje novih specijalizacija iz dječje psihijatrije i psihologije. Tretman pacijenata sa izrečenom bezbjednosnom mjerom obaveznog psihijatrijskog liječenja i čuvanja u zdravstvenoj ustanovi, do završetka izgradnje specijalne zatvorske bolnice (npr. upućivanje na izdržavanje kazne u odgovarajuće institucije u regionu – nije nije realizovan jer nije izrađeno prihvatljivo rješenje.

Nije formirano ni radno tijela za definisanje prelaznog rješenja za problem tretmana pacijenata sa izrečenom mjerom bezbjednosti obaveznog psihijatrijskog liječenja i čuvanja u zdravstvenoj ustanovi alkoholičara i obaveznog liječenja narkomana, koje se izvršavaju u zdravstvenoj ustanovi, kao i za blagovremeno izvršavanje istih, do završetka izgradnje specijalne zatvorske bolnice.

Prema podacima iz izvještaja o realizaciji aktivnosti za 2020. godinu, navedeni protokol za postupanje sa agresivnim pacijentima je djelimično realizovan i to u okviru DZ Podgorica. Centar za promociju mentalnog zdravlja pri SB Dobrota planirao je i pripremio edukaciju kompletnog zaposlenog osoblja bolnice kroz 10 radionica u trajanju od 90 minuta.

Nije izrađen dokument „Analiza usklađenosti legislative sa relevantnim međunarodnim preporukama i evropskim standardima u oblasti tretmana pacijenata sa izrečenom mjerom bezbjednosti obavezno psihijatrijsko liječenje, liječenje narkomana i alkoholičara“.

Nije usvojen pravilnik, metodološko uputstvo i obrazac prijave za registar psihoza i registar djece sa smetnjama u razvoju.

Ključni razlog za veoma mali broj realizovanih aktivnosti, navodi se u DRI izvještaju, jeste odsustvo delegiranja odgovornosti za sprovođenje konkretnih zadataka i nedostatak kontinuiranog praćenja implementacije i preduzimanja korektivnih mjera u toku sprovođenja Strategije.